مصطفی سلاحی

غار علی سرد که به غلط علیصدر نیز گفته می شود، شناخته شده ترین غار ایران است که هر ساله تعداد کثیری از ایرانیان را جهت بازدید به سوی خود می کشاند. به همین جهت مقاله زیر را با دو هدف، یکی پاسخگویی به ابهامات گردشگران و دیگر بحثی علمی در مورد چگونه نگهداری آبهای حاصل از بارندگی در درون غار و تبدیل چشمه های فصلی به چشمه های دائمی است که هدف اصلی نگارش می باشد.

غار علی سرد واقع در استان همدان که به فاصله دوازده کیلومتر از روستای گل تپه واقع در کنار جاده همدان به بیجار قرار دارد از نوع غارهایی است که فضای اولیه آن با نفوذ چشمه ای ماگمایی زایش یافته و آبهای اسیدی فرو رو حاصل از بارندگی کلیه غارسنگها و سقف کاملا افقی دوم آنرا ساخته اند. در سراسر دیوارها و کف غار هیچ غارسنگی پدیدار نیست و دلیل آن مملو بودن فضای غار از آب بوده است و سبب پر بودن فضای غار از آب به قرار زیر است :

مجرای آب چشمه "غار ساز" بنا به هر دلیلی نظیر زلزله و غیره بسته می شود و از آن به بعد آب حاصل از بارندگی در حوضه آبگیر غار که از طریق درزهای سطحی به فضای غار راه داشته اند درون غار جمع شده و فضای غار بدل به ذخیره گاه بزرگی از آب می شود. آب درون غار در سطحی که 340 سانتی متر بالاتر از سطح کنونی غار بوده ثابت می ماند. این سطح ایستابی برای صدها هزار سال ثابت می ماند و فعالیتهای "غار سنگ" سازی به علت وجود آب، صرف ساختن سقف ثانویه غار می شود. سقف افقی "غار سنگ" ساخته در سراسر غار به وضوح قابل دید است و در هیچ بخشی از سقف حتی عارضه چند سانتی متری که پایین تر از سقف ثانویه باشد به چشم نمی خورد. این سقف گرچه از نوع چکنده است، اما چکیده های بزرگ و زیبایی روی آن پدید آمده است و کل مجموعه زیر تاقدیس اصلی غار قرار گرفته اند در سراسر دیوارهای محصور بین سطح کنونی آب و سقف "غار سنگ" ساخته هیچ غارسنگی دیده نمی شود، که این خود مؤید ثابت ماندن سطح ایستابی برای زمانهای طولانی می باشد. اما بعد چه حادثه ای برای غار رخ می دهد؟

در سال های حکومت محمد شاه قاجار که جنبش قنات سازی بوسیله وزیرش حاجی میرزا آغاسی آغاز می شود، کانالی از بیرون به درون غار که حاوی منبع عظیمی آب بوده زده می شود و همین که کانال به آب می رسد حجم آبی حدود دویست هزار متر مکعب که حاصل هزاران سال آب ذخیره شده بوده بیرون زده و غار از آب تخلیه می شود. (البته خوانندگان ارجمند به تغییرات مکرر آب و هوا در طول دو میلیون سال گذشته توجه داشته باشند) روستاییان که از آب ذخیره غار محروم گشته بودند، دست به اقدام جدیدی می زنند، به این ترتیب که کانال خروجی آب را عمیق تر نموده و دیوار هر دو طرف کانال را برای استحکام بخشی به آن سنگچین نموده و کانال را تا کنار دریاچه اول ادامه می دهند و با ساختن زنبورک یا دریچه، جلو خروجی آب را گرفته، آب را تحت کنترل در می آورند و به علت آنکه آبهای فرو رو ناشی از بارندگی کافی نبوده با زدن جوی و کانال در بخشهای خارج از غار، آبهای بدون استفاده در زمانهای غیر کشاورزی را به درون غار هدایت نموده و برای اولین بار در ایران اقدام به ساخت سدی درون کوهی می نمایند. آثار سنگچین کانال آب درون غار در زیر آب قبل از توریستی شدن قابل مشاهده بود و اکنون بعضی از قسمتهای آن ممکن است قابل دید باشد.

آیا می توان از غارهای آبی ایران به مانند ذخیره گاه و سدی نهان برای نگهداری آب استفاده کرد و چشمه های فصلی را بدل به چشمه های دائمی کرد؟ به جواب سوال بعد از ذکر چند مثال خواهیم رسید. در مورد غار علی سرد این غار حاوی دویست هزار متر مکعب آب بوده که حدود دویست سال پیش تخلیه شده است. در مورد غار سراب به علت استحصال بی رویه از آب غار سطح ایستابی ظرف ده سال 160 سانتیمتر افت کرده است. در مورد غار "قوری قلعه" در زمانهای گذشته سطح ایستابی در حد تماس با لبه های بیرون آمده چکنده های "قارچی شکل" بوده است، اما نادرترین پدیده در مورد یکی از قناتهای ایران که در روستای "وسمق" از توابع شهرستان "رزن" نزدیک همدان است. وسمق قناتی دارد که از عجایب است. مقنی قنات در فاصله کمی از محل آفتابی شدن آب به منبع بزرگی از آب برخورد و به حفاری خاتمه داده و قنات را دایر نموده است سپس در زمانهای بعد طبق تحقیقات به عمل آمده از دانایان محل زلزله ای رخ می دهد و آوار حاصل از تخریب خانه های نزدیک قنات، وارد کانال قنات شده و جلو آب را سد کرده و آب راکد می شود. از آنجا که به علت شیب عمومی کف قناتها جهت راندن آب به بیرون کانال، جریان آب قناتها را با بستن مانع جلو آنها نمی توان راکد نمود و آب بالا می آید، بدین سبب کارشناسان قنات ساز از حادثه پیش آمده استفاده هوشمندانه ای به قرار زیر می نمایند. حدود دویست متر بالاتر از دهانه قنات چاهی به عمق حدود شش متر حفر نموده و با کندن کانالی مایل به آب جاری قنات رسیده و سپس با احداث دو اتاق مقابل هم در دو طرف کانال و ایجاد شکافهایی در کف آنها سیستمی برای مهار آب ایجاد کرده اند. به این ترتیب که سر چند تیرچه را بطور افقی داخل شکافها نموده و چند گونی پر از کاه را متکی به تیرها داخل کانال قرار می دهند و به این ترتیب جریان آب به بیرون را قطع و آب را راکد می کنند و سپس برای حدود ده روز به پاک کردن چوبها از گل و لای می پردازند. چرا آب قنات وسمق راکد می ماند؟ زیرا آب در مدت لایروبی در مجراهای بهم پیوسته آهکی جمع می شود. مساحت این مجراها بقدری زیاد است که فقط چند سانتیمتر به ارتفاع آب پشت سد افزوده می شود. البته این پدیده ای منحصر بفرد در بین قناتهای ایران می باشد. حال از نمونه های فوق در ذخیره سازی آب در چشمه هایی که در تشکیلات آهکی به بیرون می تراوند استفاده عملی نماییم. میدانیم غارهای آهکی در اثر نفوذ آبهای اسیدی به درون گسل ها و شکافها و درزهای کوههای آهکی پدید آمده اند و بسته به درجه خلوص آهک و شرایط آب و هوایی صدها هزار سال پیش آب اسیدی آهک را در خود محلول نموده و از طریق چشمه های موجود در بخشهای پایین تر، به بیرون حمل نموده است و تداوم آن طی هزاران سال سبب پیدایش فضاهای تهی درون کوهها گردیده است بعضی از این فضاها به فضای بیرون راه یافته و غاری را تشکیل داده و بعضی دیگر امکان راهیابی به بیرون را نیافته اند. آبهای فرو رونده و حاصل از بارندگی تحت اثر جاذبه به درون کوهها جاری شده و در فضاهای تهی درونی ذخیره گردیده اند که نمونه های عینی آن غارهای ذکر شده می باشد. خروجی آب بعضی از این غارها در حد تعادلی بوده و به همین جهت نمی توانند آب را برای مدت طولانی در خود ذخیره نمایند این چشمه ها در زمانهای پرآبی آبدهی فراوان داشته و در ماههای کم آبی، خشک می شوند مانند چشمه "غربال بیز" نزدیک مهریز یزد.

با توجه به اینکه ایران بر روی کمربند کم آب کره زمین قرار گرفته باید هر قطره باران را که فرود می آید، نگهداری و ذخیره نمود تا بتوان به زندگی صفا و خرمی بیشتری داده و زمینهای خشک را بدل به مزارع سبز نمود. دخیره سازی آب درون کوهها تا امروز هرگز مورد توجه قرار نگرفته است. بهترین و تنها راه تبدیل چشمه های فصلی به چشمه های دائمی از یک طرف و جلوگیری از هدر رفتن آب چشمه های دائمی در ایام فراوانی آب و ماههای غیر کشاورزی این است که ارتفاع خروجی این چشمه ها را بالا آورده و در ایام غیر کشاورزی از خروج آب از چشمه ها جلوگیری نمود. برای این کار کافی است خروجی اصلی آب را شناسایی نموده و با کشیدن دیواری بتونی و قرار دادن دریچه ای کشویی در دیوار، آب را درون مجاری و فضاهای تهی در درون کوه حفظ نمود و در مواقع مصرف حداقل برابر آب نگهداری شده از چشمه آب اضافی گرفت. اختلاف سطح پدید آمده از طریق انباشت آب به طور خود به خودی میزان آبدهی چشمه را بالا خواهد برد با اجرای این تکنیک می توان سالانه پنجاه هزار متر مکعب در غار سراب ذخیره کرد. در مورد قنات وسمق یا سراب بیستون در کرمانشاه این میزان آب چندین برابر خواهد بود.